Trung Quốc cân nhắc dùng luật an ninh quốc gia để chống đánh cắp AI

Cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc đang bước sang một giai đoạn căng thẳng hơn, khi các mô hình AI tiên tiến không còn được xem đơn thuần là sản phẩm công nghệ thương mại. Theo thông tin được Wccftech dẫn lại từ Reuters, Bắc Kinh đang cân nhắc áp dụng các biện pháp kiểm soát mạnh hơn đối với mô hình AI hàng đầu trong nước, bao gồm khả năng xử lý hành vi rò rỉ hoặc đánh cắp công nghệ AI theo luật an ninh quốc gia.

Nếu được triển khai, đây có thể là một bước ngoặt lớn. Trung Quốc sẽ không chỉ kiểm soát chip, dữ liệu hay đầu tư công nghệ, mà còn bắt đầu xem bản thân các mô hình AI frontier là tài sản chiến lược cần được bảo vệ tương tự công nghệ quốc phòng, an ninh mạng hoặc hạ tầng trọng yếu.

Trung Quốc cân nhắc hạn chế truy cập nước ngoài vào mô hình AI tiên tiến

Theo Reuters, các cơ quan chức năng Trung Quốc đã tổ chức các cuộc họp với nhiều công ty công nghệ lớn trong nước để thảo luận về khả năng hạn chế quyền truy cập từ nước ngoài vào những mô hình AI tiên tiến nhất. Các công ty được nhắc đến gồm Alibaba, ByteDance và startup Z.ai.

Điểm đáng chú ý là phạm vi thảo luận không chỉ dừng ở mô hình đóng. Reuters cho biết các cuộc trao đổi cũng bao gồm cả các mô hình dạng open-weight, tức mô hình cho phép người dùng tải về, chạy và tùy chỉnh phần lõi. Đây là phần rất nhạy cảm, vì mô hình open-weight có thể lan truyền ra toàn cầu rất nhanh sau khi được phát hành.

Hiện chưa rõ các biện pháp này sẽ được áp dụng cụ thể ra sao, hoặc có được ban hành chính thức hay không. Một số nguồn tin cho biết các hạn chế có thể chỉ áp dụng với những mô hình tương lai, thay vì ảnh hưởng ngược đến các mô hình đã phát hành.

AI đang được xem như tài sản an ninh quốc gia

Trước đây, khi nói đến an ninh công nghệ, người ta thường nghĩ nhiều đến chip bán dẫn, thiết bị sản xuất chip, dữ liệu cá nhân, hệ thống viễn thông hoặc hạ tầng cloud. Nhưng với tốc độ phát triển hiện tại, mô hình AI frontier đang dần được đặt vào cùng nhóm tài sản chiến lược.

Lý do khá dễ hiểu. Một mô hình AI mạnh có thể hỗ trợ lập trình, phân tích dữ liệu, nghiên cứu khoa học, tự động hóa doanh nghiệp, an ninh mạng, thiết kế chip, mô phỏng kỹ thuật và thậm chí cả hoạt động tình báo. Khi năng lực AI tăng lên, ranh giới giữa công cụ thương mại và công cụ chiến lược ngày càng mờ đi.

Vì vậy, việc Trung Quốc cân nhắc xử lý hành vi rò rỉ hoặc đánh cắp công nghệ AI theo luật an ninh quốc gia cho thấy Bắc Kinh đang muốn nâng mức bảo vệ đối với AI lên một tầng cao hơn nhiều so với bảo vệ bí mật thương mại thông thường.

Vì sao Trung Quốc lo ngại AI bị “đánh cắp”?

Các mô hình AI tiên tiến cần rất nhiều dữ liệu, kỹ sư, thuật toán, hạ tầng tính toán và chi phí huấn luyện. Nếu một mô hình bị rò rỉ, đối thủ có thể tiết kiệm rất nhiều thời gian và tiền bạc để sao chép, tinh chỉnh hoặc khai thác năng lực của nó.

Với các mô hình open-weight hoặc semi-open, rủi ro càng phức tạp hơn. Một khi trọng số mô hình đã được đưa ra ngoài, rất khó thu hồi hoàn toàn. Người dùng nước ngoài có thể tải về, fine-tune, tích hợp vào sản phẩm riêng hoặc nghiên cứu ngược để học hỏi kiến trúc và phương pháp huấn luyện.

Trong bối cảnh Mỹ đang siết chặt chip AI, phần mềm và quyền truy cập vào một số mô hình mạnh, Trung Quốc có lý do để lo rằng nếu không kiểm soát, công nghệ AI nội địa cũng có thể bị khai thác theo cách bất lợi cho lợi ích quốc gia.

Alibaba Qwen, ByteDance Doubao và Z.ai được nhắc đến

Alibaba và ByteDance hiện là hai trong số những công ty AI lớn nhất Trung Quốc. Alibaba có hệ sinh thái Qwen, còn ByteDance phát triển Doubao. Đây đều là các dòng mô hình được sử dụng rộng rãi trong thị trường Trung Quốc và ngày càng có sức ảnh hưởng bên ngoài Trung Quốc.

Z.ai cũng được Reuters nhắc đến như một startup đáng chú ý, đặc biệt khi mô hình GLM-5.2 của công ty này được đánh giá là có năng lực tiến gần đến các sản phẩm hàng đầu của Mỹ nhưng với chi phí thấp hơn nhiều.

Chính sự tiến bộ nhanh của các mô hình Trung Quốc khiến câu chuyện kiểm soát trở nên nhạy cảm hơn. Khi AI nội địa chưa mạnh, vấn đề lớn nhất là bắt kịp Mỹ. Nhưng khi các mô hình Trung Quốc bắt đầu cạnh tranh được về năng lực và chi phí, câu hỏi mới xuất hiện: làm sao để bảo vệ lợi thế đó?

DeepSeek R1 đã thay đổi cách thế giới nhìn vào AI Trung Quốc

Sự xuất hiện của DeepSeek R1 là một trong những yếu tố làm thay đổi cục diện. Mô hình này giúp AI Trung Quốc được chú ý mạnh trên toàn cầu nhờ chi phí thấp, khả năng suy luận tốt và tác động lớn đến nhận thức của thị trường về năng lực AI ngoài Mỹ.

Sau DeepSeek, nhiều doanh nghiệp quốc tế bắt đầu quan tâm hơn đến mô hình Trung Quốc vì chi phí triển khai có thể thấp hơn các lựa chọn phương Tây. Nếu Bắc Kinh hạn chế quyền truy cập nước ngoài vào các mô hình mạnh nhất trong tương lai, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường AI toàn cầu.

Doanh nghiệp bên ngoài Trung Quốc có thể mất đi một nguồn mô hình giá rẻ, mạnh và dễ tùy biến. Trong trường hợp đó, chi phí sử dụng AI có thể tăng, đặc biệt với các công ty đang muốn tránh phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà cung cấp Mỹ.

Trung Quốc đang phản chiếu cách Mỹ kiểm soát AI frontier

Điểm thú vị trong câu chuyện này là Trung Quốc dường như đang đi theo một hướng khá giống Mỹ. Mỹ đã siết chip AI, kiểm soát xuất khẩu công nghệ bán dẫn và gần đây còn hạn chế quyền truy cập của nước ngoài vào một số mô hình AI nhạy cảm.

Reuters cho biết chính quyền Mỹ từng yêu cầu hạn chế quyền truy cập của người nước ngoài vào các mô hình Fable và Mythos của Anthropic vì lo ngại an ninh quốc gia. Sau đó, Fable được mở lại với các biện pháp bảo vệ mới, nhưng Mythos, mô hình hướng đến chuyên gia an ninh mạng, vẫn chỉ được cung cấp cho một số tổ chức Mỹ đáng tin cậy.

Với Trung Quốc, điều này có thể tạo ra tiền lệ. Nếu Mỹ xem mô hình AI mạnh là tài sản chiến lược cần kiểm soát, Bắc Kinh cũng có thể đưa ra lập luận tương tự với các mô hình AI nội địa.

Anthropic Mythos khiến Trung Quốc đặc biệt lo ngại

Một phần quan trọng của bài viết xoay quanh Anthropic Mythos. Đây là mô hình AI được thiết kế cho lĩnh vực an ninh mạng, có khả năng phát hiện lỗ hổng phần mềm ở quy mô lớn. Theo Reuters, Mythos từng được mô tả là có thể tìm ra hàng nghìn lỗ hổng nghiêm trọng trong hệ điều hành, trình duyệt web và phần mềm khác.

Với các nhà hoạch định chính sách, công cụ như vậy vừa có mặt tích cực vừa có mặt nguy hiểm. Nó có thể giúp bảo vệ hạ tầng bằng cách phát hiện lỗ hổng sớm. Nhưng nếu rơi vào tay đối thủ, nó cũng có thể hỗ trợ tấn công mạng, tìm điểm yếu trong hệ thống quan trọng hoặc tăng tốc hoạt động khai thác lỗ hổng.

Đây là lý do Trung Quốc lo ngại Mỹ có thể dùng những mô hình như Mythos để quét, phân tích hoặc khai thác điểm yếu trong hạ tầng phần mềm Trung Quốc. Trong mắt Bắc Kinh, AI an ninh mạng không chỉ là công cụ phòng thủ, mà còn có thể trở thành vũ khí chiến lược.

360 Security Technology muốn tạo “Mythos phiên bản Trung Quốc”

Trước áp lực đó, công ty an ninh mạng Trung Quốc 360 Security Technology đã giới thiệu hai công cụ AI an ninh mạng mới dưới tên gọi “Yitian Tulong”. Một công cụ có tên Tulongfeng, được mô tả là có khả năng tự động phát hiện lỗ hổng phần mềm. Công cụ còn lại, Yitianzhen, hướng đến tự động hóa phòng thủ và phản ứng sự cố.

Nhà sáng lập 360, Zhou Hongyi, cho rằng Trung Quốc không thể để năng lực kiểu Mythos chỉ nằm trong tay nước ngoài. Theo ông, AI phát hiện lỗ hổng là tài sản chiến lược vì nó có thể thay đổi cán cân giữa tấn công và phòng thủ mạng.

Reuters cho biết 360 tuyên bố Tulongfeng đã phát hiện 3.432 lỗ hổng phần mềm, trong đó 105 lỗ hổng được cơ quan Trung Quốc xác nhận. Tuy nhiên, Reuters cũng lưu ý rằng họ chưa thể xác minh độc lập các tuyên bố này.

Kiểm soát AI có thể ảnh hưởng đến mô hình open-source

Một điểm rất đáng chú ý là Trung Quốc có thể cân nhắc phân tầng quản lý công nghệ AI open-source. Theo Reuters, một cuộc thảo luận của giới chuyên gia pháp lý Trung Quốc từng đề xuất cơ chế phân loại: công cụ open-source cơ bản chỉ cần khai báo đơn giản, công nghệ tiên tiến hơn phải qua đánh giá an ninh, còn các mô hình frontier nhạy cảm nhất có thể bị cấm công bố rộng rãi hoặc chỉ được dùng trong nước.

Nếu hướng này được áp dụng, nó có thể thay đổi đáng kể cách các công ty AI Trung Quốc phát hành mô hình. Những mô hình nhỏ, phổ thông hoặc ít rủi ro vẫn có thể mở, nhưng các mô hình mạnh nhất có thể bị kiểm soát chặt hơn.

Điều này sẽ tạo ra một câu hỏi lớn cho cộng đồng AI toàn cầu: liệu thời kỳ các mô hình mạnh được phát hành tự do có đang dần kết thúc? Khi AI ngày càng gắn với an ninh quốc gia, open-source AI có thể phải đối mặt với nhiều rào cản pháp lý hơn ở cả Mỹ lẫn Trung Quốc.

Không chỉ mô hình, đầu tư AI cũng có thể bị siết

Ngoài quyền truy cập mô hình, Reuters cho biết các quan chức Trung Quốc cũng thảo luận khả năng hạn chế đối tượng được phép tài trợ cho startup AI nội địa. Đây là phần rất quan trọng vì dòng vốn có thể trở thành kênh chuyển giao công nghệ gián tiếp.

Nếu nhà đầu tư nước ngoài có quyền tiếp cận sâu vào startup AI Trung Quốc, họ có thể biết được chiến lược mô hình, dữ liệu, đội ngũ kỹ thuật, hạ tầng huấn luyện và các bí quyết vận hành. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng căng thẳng, Bắc Kinh có thể xem đây là rủi ro cần kiểm soát.

Trước đó, Trung Quốc cũng đã có các động thái nhằm kiểm soát giao dịch liên quan đến công ty AI nội địa, công nghệ, dữ liệu và an ninh quốc gia. Việc siết đầu tư vào startup AI nếu xảy ra sẽ tiếp tục kéo AI vào nhóm ngành chịu giám sát chiến lược cao.

Vụ Meta và Manus cho thấy Bắc Kinh đã hành động cứng rắn

Wccftech nhắc lại rằng Trung Quốc từng chặn Meta hoàn tất thương vụ mua lại startup AI Manus trị giá 2 tỷ USD. Đây là một ví dụ cho thấy Bắc Kinh không chỉ nói về kiểm soát AI, mà đã sẵn sàng can thiệp vào các giao dịch liên quan đến công nghệ AI trong nước.

Theo Reuters, cơ quan Trung Quốc cũng đã điều tra Manus và một số startup AI nội địa chuyển hoạt động ra nước ngoài để xác định liệu họ có vi phạm quy định kiểm soát xuất khẩu hay không.

Những động thái này cho thấy Trung Quốc muốn giữ các năng lực AI quan trọng trong phạm vi kiểm soát trong nước, đặc biệt khi AI được xem là công nghệ nền tảng cho kinh tế, quân sự, an ninh mạng và cạnh tranh địa chính trị.

Điều này có thể làm thị trường AI toàn cầu đắt đỏ hơn

Một hệ quả tiềm năng là chi phí sử dụng AI toàn cầu có thể tăng. Trong thời gian qua, các mô hình Trung Quốc, đặc biệt sau DeepSeek, tạo áp lực giảm giá lên thị trường AI vì chúng có chi phí triển khai thấp và năng lực ngày càng tốt.

Nếu các mô hình mạnh nhất của Trung Quốc bị hạn chế truy cập từ nước ngoài, doanh nghiệp quốc tế có thể phải quay lại dùng các lựa chọn đắt hơn từ Mỹ hoặc tự xây mô hình riêng. Điều này đặc biệt ảnh hưởng đến các công ty nhỏ và vừa, vốn phụ thuộc vào mô hình mã nguồn mở hoặc open-weight để tiết kiệm chi phí.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc có thể chấp nhận giảm ảnh hưởng toàn cầu của mô hình nội địa để đổi lấy khả năng kiểm soát công nghệ tốt hơn. Đây là lựa chọn chiến lược giữa mở rộng thị phần quốc tế và bảo vệ lợi ích an ninh quốc gia.

Cuộc đua AI Mỹ - Trung đang chuyển từ chip sang mô hình

Trong vài năm qua, trọng tâm cạnh tranh chủ yếu nằm ở chip AI. Mỹ siết xuất khẩu GPU cao cấp, thiết bị sản xuất chip và công nghệ bán dẫn tiên tiến sang Trung Quốc. Trung Quốc đáp trả bằng cách phát triển chip nội địa, tối ưu mô hình để chạy trên phần cứng hạn chế và đầu tư mạnh vào hạ tầng AI trong nước.

Nhưng hiện tại, cuộc đua đã mở rộng sang chính mô hình AI. Ai sở hữu mô hình mạnh hơn, rẻ hơn, dễ triển khai hơn và an toàn hơn sẽ có lợi thế lớn trong kinh tế số, tự động hóa, an ninh mạng và quốc phòng.

Điều đó giải thích vì sao cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều bắt đầu đặt câu hỏi: mô hình AI nào được phép xuất khẩu, ai được phép truy cập, ai được phép đầu tư, và hành vi rò rỉ mô hình nên bị xử lý ở mức nào?

Doanh nghiệp nên hiểu câu chuyện này như thế nào?

Với doanh nghiệp đang dùng AI, đặc biệt là mô hình open-source hoặc mô hình từ nhà cung cấp Trung Quốc, đây là tín hiệu cần theo dõi kỹ. Một mô hình đang dễ truy cập hôm nay chưa chắc sẽ luôn dễ truy cập trong tương lai nếu nó bị xếp vào nhóm công nghệ nhạy cảm.

Các công ty nên có chiến lược dự phòng: không phụ thuộc hoàn toàn vào một nhà cung cấp mô hình, lưu ý điều khoản pháp lý khi dùng model nước ngoài, và đánh giá rủi ro nếu API, trọng số hoặc giấy phép sử dụng bị thay đổi vì lý do chính sách.

Với các startup AI, câu chuyện còn quan trọng hơn. Việc gọi vốn, thuê nhân sự quốc tế, mở văn phòng ở nước ngoài hoặc phát hành mô hình open-weight có thể trở nên phức tạp hơn nếu các nước bắt đầu kiểm soát AI theo hướng an ninh quốc gia.

Cần thận trọng vì chính sách chưa được ban hành

Dù thông tin rất đáng chú ý, người đọc cần hiểu rằng đây vẫn là các cuộc thảo luận được Reuters ghi nhận từ nguồn tin nội bộ. Chưa có văn bản chính thức cuối cùng cho biết Trung Quốc sẽ hạn chế mô hình nào, áp dụng với ai, mức phạt ra sao hoặc thời điểm có hiệu lực.

Bộ Thương mại Trung Quốc, cơ quan phụ trách quy định xuất khẩu, và Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc không phản hồi yêu cầu bình luận của Reuters. Alibaba, ByteDance và Z.ai cũng không phản hồi câu hỏi từ Reuters tại thời điểm bài viết được công bố.

Vì vậy, cách hiểu hợp lý nhất là: Bắc Kinh đang nghiêm túc xem xét kiểm soát AI frontier, nhưng chi tiết chính sách vẫn còn bỏ ngỏ.

Kết luận

Việc Trung Quốc cân nhắc dùng luật an ninh quốc gia để xử lý hành vi rò rỉ hoặc đánh cắp công nghệ AI cho thấy mô hình AI frontier đang được nâng lên thành tài sản chiến lược. Đây không còn chỉ là cuộc đua sản phẩm giữa các công ty công nghệ, mà đã trở thành một phần trong cạnh tranh an ninh quốc gia giữa các cường quốc.

Nếu các hạn chế được triển khai, Trung Quốc có thể kiểm soát chặt hơn quyền truy cập nước ngoài vào những mô hình mạnh nhất của mình, đặc biệt là các mô hình tương lai. Điều này có thể bảo vệ lợi thế công nghệ nội địa, nhưng cũng có nguy cơ làm thị trường AI toàn cầu phân mảnh hơn và đắt đỏ hơn.

Nói ngắn gọn, cuộc đua AI Mỹ - Trung đang bước vào giai đoạn mới: không chỉ kiểm soát chip, không chỉ kiểm soát dữ liệu, mà còn kiểm soát chính mô hình AI. Trong tương lai, quyền truy cập vào AI frontier có thể trở thành vấn đề địa chính trị quan trọng không kém quyền truy cập vào bán dẫn tiên tiến.